జీవన ఎరువులు – సుస్థిర వ్యవసాయానికి కేంద్ర,రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ప్రోత్సాహక పథకాలు

భారతదేశంలో వ్యవసాయం దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలుస్తోంది. అయితే గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా రసాయన ఎరువుల అధిక వినియోగం వల్ల నేల సారవంతత తగ్గడం, సేంద్రియ కర్బనం శాతం క్షీణించడం, భూగర్భ జలాలు కలుషితం కావడం వంటి సమస్యలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో జీవన ఎరువులు నేల ఆరోగ్యాన్ని పునరుద్ధరించే, రైతుల ఉత్పత్తి వ్యయాన్ని తగ్గించే, పర్యావరణాన్ని సంరక్షించే సమర్థవంతమైన ప్రత్యామ్నాయంగా గుర్తింపు పొందాయి. ఈ నేపథ్యంలో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు జీవ ఎరువుల వినియోగాన్ని విస్తృతంగా ప్రోత్సహించేందుకు పలు పథకాలను అమలు చేస్తున్నాయి.

జీవన ఎరువులు అంటే ఏమిటి?

జీవన ఎరువులు అనేవి ఉపయోగకరమైన సూక్ష్మజీవులను కలిగి ఉండే జీవ ఉత్పత్తులు. ఇవి మొక్కలకు అవసరమైన పోషకాలను సహజ పద్ధతిలో అందుబాటులోకి తీసుకువస్తాయి.

ప్రధాన జీవన ఎరువులు :

• రైజోబియం
• అజోటోబాక్టర్
• అజోస్పిరిల్లం
• ఫాస్ఫేట్ మొబిలైజింగ్ బ్యాక్టీరియా
• పొటాష్ రిలీజింగ్ బ్యాక్టీరియా
• విసికులర్ అర్బుస్కులర్ మైకోరైజా
• నీలి-ఆకుపచ్చ శైవలాలు
• అజోల్లా

కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాలు

1. పరంపరాగత కృషి వికాస్ యోజన (PKVY)

భారత ప్రభుత్వం 2015 ఏప్రిల్ లో పరంపరాగత్ కృషి వికాస్ యోజన (PKVY) ను ప్రారంభించింది. ఈ పథకం ద్వారా సేంద్రియ వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహిస్తూ జీవ ఎరువులు, జీవ కీటకనాశినులు, సేంద్రియ ఎరువుల వినియోగానికి ఆర్థిక సహాయం అందజేస్తున్నారు. రైతులను క్లస్టర్లుగా ఏర్పాటు చేసి శిక్షణ, ధృవీకరణ, మార్కెటింగ్ సౌకర్యాలు కూడా కల్పిస్తున్నారు.

ఈ పథకం ముఖ్యమైన వివరాలు :

• లక్ష్యం: రసాయనాలు లేని సేంద్రీయ వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడం మరియు భూసారాన్ని మెరుగుపరచడం.
• ఆర్థిక సహాయం: ఈ పథకం కింద 3 సంవత్సరాల పాటు హెక్టారుకు రూ. 31,500 వరకు ఆర్థిక సహాయం అందుతుంది. ఇందులో రూ. 15,000 రైతుల ఖాతాలో నేరుగా (DBT) జమ చేస్తారు.
• గ్రూప్ అప్రోచ్: రైతులు 50 మంది లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది కలిసి ఒక సమూహంగా (Cluster) ఏర్పడి ఈ పథకంలో చేరవలసి ఉంటుంది.
• సర్టిఫికేషన్: ఆర్గానిక్ ఉత్పత్తుల కోసం పార్టిసిపేటరీ గ్యారెంటీ సిస్టమ్ (PGS) ద్వారా నాణ్యతా ధృవీకరణ ఉచితంగా కల్పిస్తారు

2. నేషనల్ మిషన్ ఆన్ నేచురల్ ఫార్మింగ్ (NMNF)

భారత ప్రభుత్వం రసాయన రహిత వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడానికి నేషనల్ మిషన్ ఆన్ నేచురల్ ఫార్మింగ్ (NMNF) ను ఒక ప్రత్యేక కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకంగా నవంబర్ 25, 2024 న ప్రారంభించింది. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం రైతులకు పెట్టుబడి ఖర్చులు తగ్గించి, సురక్షితమైన ఆహారాన్ని అందించడం.

ఈ పథకం ముఖ్యమైన వివరాలు:

• బడ్జెట్: ఈ పథకం కోసం మొత్తం రూ. 2,481 కోట్లను కేటాయించారు.
• లక్ష్యం: దేశవ్యాప్తంగా 1 కోటి మంది రైతులను సహజ వ్యవసాయంలోకి తీసుకురావడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
• ప్రోత్సాహకాలు: సహజ వ్యవసాయ పద్ధతులను అవలంబించడానికి రైతులకు ప్రోత్సాహకాలు కూడా అందించబడతాయి.
• నిర్వహణ: వ్యవసాయం మరియు రైతుల సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ ఈ మిషన్‌ను పర్యవేక్షిస్తుంది.

3. రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన (RKVY)

రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన (RKVY) ను భారత ప్రభుత్వం 2007 లో ప్రారంభించింది. 11వ పంచవర్ష ప్రణాళిక కాలంలో వ్యవసాయ రంగంలో 4% వార్షిక వృద్ధి రేటును సాధించాలనే లక్ష్యంతో, వ్యవసాయం మరియు అనుబంధ రంగాలలో పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించడానికి దీనిని తీసుకువచ్చారు. ఈ పథకం ద్వారా రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు జీవన ఎరువుల తయారీ యూనిట్లు ఏర్పాటు చేయడం, రైతులకు అవగాహన కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం, ప్రదర్శనలు ఏర్పాటు చేయడం వంటి కార్యక్రమాలు చేపడుతున్నాయి.

పథకం యొక్క లక్ష్యాలు :

• ఈ పథకం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం వ్యవసాయాన్ని ఒక ప్రధాన ఆర్థిక కార్యకలాపంగా అభివృద్ధి చేయడం.
• వ్యవసాయం మరియు అనుబంధ సేవలలో తమ పెట్టుబడులను పెంచే రాష్ట్రాలను ప్రోత్సహించడానికి.
• వ్యవసాయ రంగ కార్యక్రమాల ప్రణాళిక, అమలులో రాష్ట్రాలకు వెసులుబాటు, స్వయంప్రతిపత్తి కల్పించడం.
• ముఖ్యమైన పంటలలో దిగుబడి వ్యత్యాసాలను తగ్గించాలనే లక్ష్యాన్ని సాధించడం.
• రైతులకు రాబడిని గరిష్ఠం చేయడం.
• వ్యవసాయం మరియు అనుబంధ రంగాలను సమగ్ర పద్ధతిలో పరిష్కరించడం.

5. సాయిల్ హెల్త్ అండ్ ఫర్టిలిటీ పథకం

భారత ప్రభుత్వం ‘సాయిల్ హెల్త్ కార్డ్’ (Soil Health Card) పథకాన్ని ఫిబ్రవరి 19, 2015న రాజస్థాన్‌లోని సూరత్‌గఢ్‌లో ప్రారంభించింది. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం రైతులకు వారి భూసారాన్ని పరీక్షించి, ఎరువులను సమర్థవంతంగా వాడేలా చూడటం. ప్రస్తుతం ఈ పథకం ‘రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన’ (RKVY) లో భాగంగా ‘సాయిల్ హెల్త్ అండ్ ఫర్టిలిటీ’ పేరుతో కొనసాగుతోంది.

ఈ పథకం గురించిన ముఖ్యమైన వివరాలు:

ప్రధాన లక్ష్యాలు:

• నేల పరీక్ష: ప్రతి 2 సంవత్సరాలకు ఒకసారి రైతులకు ‘సాయిల్ హెల్త్ కార్డ్’ అందజేయబడుతుంది.
• పోషకాల వివరాలు: ఈ కార్డులో నేల యొక్క 12 పోషక విలువల (నత్రజని, భాస్వరం, పొటాషియం, జింక్, ఇనుము, రాగి మొదలైనవి) వివరాలు ఉంటాయి.
• ఎరువుల సిఫార్సు: ఏ పంటకు ఎంత మోతాదులో ఎరువులు, సూక్ష్మపోషకాలు వేయాలో ఈ కార్డు ద్వారా స్పష్టమైన సలహాలు లభిస్తాయి

6. సుస్థిర వ్యవసాయ జాతీయ మిషన్ (NMSA)

వాతావరణ మార్పులను తట్టుకుంటూ, వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంపొందించే లక్ష్యంతో భారత ప్రభుత్వం సుస్థిర వ్యవసాయ జాతీయ మిషన్ (NMSA) ను 2014-15 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రారంభించింది. ఈ National Mission for Sustainable Agriculture ద్వారా వర్షాధార ప్రాంతాల్లో సమగ్ర వ్యవసాయం, నీటి వినియోగ సామర్థ్యం మరియు నేల ఆరోగ్య నిర్వహణలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారిస్తారు. వాతావరణ మార్పులను తట్టుకునే వ్యవసాయ పద్ధతులను ప్రోత్సహించే ఈ మిషన్‌లో జీవ ఎరువులు, సేంద్రియ పదార్థాల వినియోగం, నేల ఆరోగ్య పరిరక్షణకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడుతోంది.

ఈ పథకం కింద NMSA అమలు చేస్తున్న ప్రధాన అంశాలు :

• వర్షాధార ప్రాంతాల అభివృద్ధి (Rainfed Area Development – RAD): పంటలతో పాటు పశుపోషణ, ఉద్యానవనం మరియు మత్స్య పరిశ్రమలను ఏకీకృతం చేసి రైతుల ఆదాయాన్ని పెంచడం.
• నేల ఆరోగ్య నిర్వహణ : నేల సారవంతాన్ని పరీక్షించి, ఎప్పటికప్పుడు రైతులకు Soil Health Card (SHC) అందించడం.
• నీటి యాజమాన్యం : వ్యవసాయంలో నీటి వృథాను తగ్గించడానికి డ్రిప్ మరియు స్ప్రింక్లర్ వంటి సూక్ష్మ సేద్య పద్ధతులను ప్రోత్సహించడం.

ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్న కార్యక్రమాలు

1.ఆంధ్రప్రదేశ్ కమ్యూనిటీ మేనేజ్డ్ నేచురల్ ఫార్మింగ్ (APCNF)

ఆంధ్రప్రదేశ్ కమ్యూనిటీ మేనేజ్డ్ నేచురల్ ఫార్మింగ్ (APCNF) కార్యక్రమం 2015–16 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రాష్ట్రంలో వ్యవసాయ రసాయన వాడకాన్ని తగ్గించి, రైతుల సాగు ఖర్చులను తగ్గించడానికి ప్రారంభించబడింది. దీనిని ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ వ్యవసాయ శాఖ ఆధ్వర్యంలో రైతు సాధికార సంస్థ (RySS) సమర్థవంతంగా అమలు చేస్తోంది. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సహజ వ్యవసాయ ఉద్యమాలలో ఒకటిగా ఈ కార్యక్రమం గుర్తింపు పొందింది.

ఈ కార్యక్రమంలో

• జీవ ఎరువుల తయారీ
• జీవామృతం
• ఘన జీవామృతం
• బీజామృతం
• మల్చింగ్
• అంతర పంటలు

APCNF కార్యక్రమం యొక్క ముఖ్యాంశాలు:

• ప్రారంభం: 2015–16లో ఈ పథకం జీరో బడ్జెట్ నేచురల్ ఫార్మింగ్ (ZBNF) గా ప్రారంభమైంది. మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHG) మరియు రైతు సంఘాల భాగస్వామ్యంతో ఇది విస్తరించింది.
• లక్ష్యం: రసాయన ఎరువులు, పురుగుమందులకు బదులుగా పశువుల పేడ, మూత్రం మరియు స్థానికంగా లభించే సేంద్రీయ పదార్థాలతో (బీజామృతం, జీవామృతం) సహజ వ్యవసాయాన్ని ప్రోత్సహించడం.
• విస్తరణ: ప్రారంభంలో కేవలం 40,000 మంది రైతులు ఉండగా, ప్రస్తుతం లక్షలాది మంది చిన్నకారు రైతులు ఈ పద్ధతులను అవలంభిస్తున్నారు. ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద వ్యవసాయ-పర్యావరణ కార్యక్రమాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.
• ప్రపంచ గుర్తింపు: సహజ వ్యవసాయంలో అద్భుతమైన ఫలితాలు సాధించినందుకు గాను ప్రతిష్టాత్మకమైన స్వీడన్ ఫుడ్ ప్లానెట్ ప్రైజ్ 2026 ను కూడా ఈ సంస్థ గెలుచుకుంది.

2. అమరావతి వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం :

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఆచార్య ఎన్.జి. రంగా వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం ఆధ్వర్యంలో పనిచేస్తున్న అమరావతి వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం (Agricultural Research Station, Amaravathi) 1990లో స్థాపించబడింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన (RKVY) పథకం కింద అమరావతి వ్యవసాయ పరిశోధనా స్థానం (ARS, Amaravathi) లోని జీవ ఎరువుల ఉత్పత్తి కేంద్రాన్ని ఆధునీకరించి, ఘన (Solid) మరియు ద్రవ (Liquid) జీవ ఎరువులను అధిక నాణ్యతతో ఉత్పత్తి చేసే విధంగా అభివృద్ధి చేసింది. అలాగే, జీవ ఎరువుల ఉత్పత్తి మరియు వినియోగానికి సంబంధించిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఆంధ్రప్రదేశ్ రైతాంగానికి విస్తరించే చర్యలు చేపట్టింది.

ఈ కార్యక్రమం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యాలు:

ఈ కార్యక్రమం ద్వారా నాణ్యమైన జీవ ఎరువులు రైతులకు అందుబాటులోకి రావడంతో పాటు, నేల ఆరోగ్యం మెరుగుపడటం, పంటల ఉత్పాదకత పెరగడం, ఉత్పత్తి వ్యయం తగ్గడం మరియు పర్యావరణ హిత వ్యవసాయం విస్తరించడం వంటి ప్రయోజనాలు కలుగుతున్నాయి.

ఈ పరిశోధనా స్థానం అందించే జీవ ఎరువుల రకాలు, వాటి సాంకేతికత మరియు సహజ వ్యవసాయ అనుబంధ పద్ధతుల వివరాలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:

1. ద్రవ రూప జీవ ఎరువులు

పూర్వం వాడే పొడి (Powder/Carrier-based) ఎరువుల కంటే మెరుగైన ద్రవ రూప జీవ ఎరువుల సాంకేతికతను ఈ కేంద్రం విస్తృతంగా అభివృద్ధి చేసింది .

2. అందుబాటులో ఉన్న ప్రధాన జీవ ఎరువుల రకాలు

నేలలోని పోషకాలను మొక్కలకు అందేలా చేయడానికి ఇక్కడ రకరకాల బ్యాక్టీరియా కల్చర్లను ఉత్పత్తి చేస్తున్నారు.

• రైజోబియం : మినుము, శనగ, మరియు కంది వంటి పప్పు దినుసుల వేర్లలో నత్రజనిని స్థిరపరచడానికి ప్రత్యేక ఐసోలేట్లను ఇక్కడ నిల్వ ఉంచి సరఫరా చేస్తారు సాలియంట్ అచీవ్‌మెంట్స్ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ రీసెర్చ్ స్టేషన్.
• పొటాష్ విడుదల చేసే బ్యాక్టీరియా (KRB – Potassium Releasing Bacteria): నేలలో లభించకుండా లాక్ అయిపోయిన పొటాషియంను మొక్కలకు సులభంగా అందేలా చేయడానికి 2014-15 నుండి ఈ ప్రత్యేక ఎరువును రైతులకు అందిస్తున్నారు సాలియంట్ అచీవ్‌మెంట్స్ ఆఫ్ అగ్రికల్చరల్ రీసెర్చ్ స్టేషన్.
• అజోస్పైరిల్లమ్ & అజటోబాక్టర్ (Azospirillum & Azotobacter): ఇవి వరి, జొన్నలు మరియు ఇతర తృణధాన్యాల పంటల్లో గాలిలోని నత్రజనిని గ్రహించి మొక్కకు అందిస్తాయి
• ఫాస్ఫేట్ సాల్యుబిలైజింగ్ బ్యాక్టీరియా (PSB): భూమిలో కరగని రూపంలో ఉన్న భాస్వరాన్ని కరిగించి వేర్లకు అందిస్తుంది

3.రైతు సేవా కేంద్రాలు (RSKs): ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గతంలో “రైతు భరోసా కేంద్రాలు” గా పిలవబడే ఈ కేంద్రాలు, అధికారికంగా 2020 మే 30 న ప్రారంభమయ్యాయి. ఆ తర్వాత వచ్చిన ప్రభుత్వ మార్పుల నేపథ్యంలో వీటి పేరును “రైతు సేవా కేంద్రాలు” గా మారుస్తూ ప్రభుత్వం ఆదేశాలు జారీ చేసింది. రైతులకు

• జీవ ఎరువులపై సలహాలు
• నేల పరీక్షలు
• నాణ్యమైన ఇన్‌పుట్లు
• సాంకేతిక సేవలు
• వ్యవసాయ నిపుణుల మార్గదర్శకత్వం అందిస్తున్నారు.

4. వ్యవసాయ శాఖ/ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాల శిక్షణలు

వ్యవసాయ శాఖ, కృషి విజ్ఞాన కేంద్రాలు (KVKs), వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాలు కలిసి జీవ ఎరువుల వినియోగంపై రైతులకు శిక్షణలు నిర్వహిస్తున్నాయి.

జీవన ఎరువుల వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు:-

• నత్రజని స్థిరీకరణ పెరుగుతుంది.
• ఫాస్ఫరస్ మొక్కలకు సులభంగా అందుతుంది.
• నేలలో సేంద్రియ కార్బన్ పెరుగుతుంది.
• రసాయన ఎరువుల అవసరం తగ్గుతుంది.
• ఉత్పత్తి వ్యయం తగ్గుతుంది.
• దిగుబడి 10–20 శాతం వరకు పెరిగే అవకాశం ఉంటుంది.
• నేలలో సూక్ష్మజీవుల సంఖ్య పెరుగుతుంది.
• పర్యావరణ కాలుష్యం తగ్గుతుంది.
• దీర్ఘకాలికంగా నేల సారవంతత మెరుగుపడుతుంది.

రైతులు పాటించవలసిన జాగ్రత్తలు :

• గడువు ముగియని జీవ ఎరువులను మాత్రమే ఉపయోగించాలి.
• నేరుగా ఎండలో ఉంచకూడదు.
• శిలీంద్రనాశినులతో ఒకేసారి కలపరాదు.
• విత్తన శుద్ధి అనంతరం సూచించిన సమయం లోపే విత్తాలి.
• నేలలో తగిన తేమ ఉండేలా చూసుకోవాలి.
• సూచించిన మోతాదులోనే వినియోగించాలి.

ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహకాల వల్ల రైతులకు కలిగే ప్రయోజనాలు :

• ఉత్పత్తి వ్యయం తగ్గుతుంది.
• నేల ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతుంది.
• సేంద్రియ ఉత్పత్తులకు మార్కెట్ అవకాశాలు పెరుగుతాయి.
• వాతావరణ మార్పులకు తట్టుకునే వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందుతుంది.
• రైతుల ఆదాయం స్థిరంగా పెరిగే అవకాశాలు ఉంటాయి.

భవిష్యత్ దిశ:

భారత ప్రభుత్వం “రసాయనాల వినియోగాన్ని తగ్గిస్తూ, సహజ మరియు సేంద్రియ వ్యవసాయాన్ని విస్తరించడం” లక్ష్యంగా అనేక కార్యక్రమాలను అమలు చేస్తోంది. జీవ ఎరువుల వినియోగం ద్వారా నేల ఆరోగ్యం, పంటల నాణ్యత, రైతుల ఆదాయం, పర్యావరణ పరిరక్షణ-ఈ నాలుగు అంశాల్లో సమగ్ర అభివృద్ధి సాధించవచ్చు. భవిష్యత్‌లో ప్రతి రైతు సమగ్ర పోషక నిర్వహణలో జీవ ఎరువులను భాగస్వామ్యం చేస్తే, సుస్థిర వ్యవసాయ లక్ష్యాలు మరింత వేగంగా సాధ్యమవుతాయి.

ముగింపు:

జీవ ఎరువులు కేవలం రసాయన ఎరువులకు ప్రత్యామ్నాయం మాత్రమే కాదు; అవి నేల ఆరోగ్యాన్ని కాపాడే, పర్యావరణాన్ని రక్షించే, రైతు ఆదాయాన్ని పెంచే సుస్థిర వ్యవసాయానికి బలమైన పునాది. కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల పథకాలను సద్వినియోగం చేసుకొని, శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో జీవ ఎరువులను వినియోగించడం ద్వారా నాణ్యమైన, లాభదాయకమైన మరియు పర్యావరణ హిత వ్యవసాయాన్ని సాధించవచ్చు.

మరిన్ని విషయాల గురించి ఈ క్రింది ఫోన్ నెంబర్లకు సంప్రదించగలరు.

9491148741, 9494133633

డా. ఎన్. నాగేంద్ర బాబు, శాస్త్రవేత్త (విస్తరణ శాస్త్రం), ఏరువాక కేంద్రం, ఏలూరు జిల్లా, ఫోన్ : 9494133633